افت دمای بدن فقط در برف و کوهستان اتفاق نمیافتد، گاهی یک شب سرد در خانه، لباس خیس، ضعف شدید، یا حتی بعضی بیماریها میتواند باعث شود دمای بدن پایینتر از حد طبیعی بیاید. در زمانی که بدن نتواند گرمای لازم را تولید یا حفظ کند، کمکم عملکرد طبیعی اندامها بههم میریزد و علائمی مثل لرز، گیجی، خوابآلودگی و حتی افت هوشیاری ظاهر میشود.
که افت دمای بدن در بعضی افراد مثل کودکان، سالمندان، افراد کموزن یا کسانی که بیماری زمینهای دارند میتواند سریعتر و شدیدتر رخ دهد.
افت دمای بدن چیست
افت دمای بدن (Hypothermia) یعنی دمای مرکزی بدن از محدوده طبیعی پایینتر بیاید؛ محدودهای که بدن برای کارکرد درست مغز، قلب و سایر اندامها به آن نیاز دارد. دمای طبیعی بدن حدود ۳۶.۵ تا ۳۷.۵ درجه سانتیگراد در نظر گرفته میشود البته ممکن است در برخی افراد کمی بالا یا پایین باشد. وقتی دمای مرکزی بدن به حدود کمتر از ۳۵ درجه برسد، از نظر پزشکی وارد محدوده «افت دمای بدن» میشویم. بدن در حالت طبیعی با لرز، افزایش سوختوساز و تنگ شدن رگهای سطح پوست تلاش میکند گرما را نگه دارد. اما اگر سرما شدید باشد یا بدن از نظر انرژی/سلامت ضعیف باشد، این مکانیسمها کافی نیستند و افت دما میتواند پیشرونده شود.
عوارض کاهش دمای بدن
افت دمای بدن از چه عددی خطرناک محسوب میشود؟
همیشه عدد تبسنج بهتنهایی کافی نیست؛ چون در افت دمای بدن ممکن است تبسنجهای معمولی (خانگی) دقت لازم را نداشته باشند، مخصوصاً وقتی دما خیلی پایین باشد. اگر فرد علائم واضح دارد، حتی با شک، باید موضوع را جدی گرفت.
خفیف: حدود ۳۵ تا ۳۲ درجه → لرز، رنگپریدگی، بیحسی انگشتان، کند شدن حرکات
متوسط: حدود ۳۲ تا ۲۸ درجه → گیجی، خوابآلودگی، اختلال تکلم، کاهش هماهنگی عضلات
شدید: کمتر از ۲۸ درجه → افت هوشیاری، اختلال ریتم قلب، خطر ایست قلبی
علتهای افت دمای بدن چیست
افت دمای گاهی در ظاهر در یک محیط معمولی است، اما به دلایل داخلی یا شرایط خاص، نمیتواند گرمای کافی تولید کند یا گرمای خود را خیلی سریع از دست میدهد. نتیجه این میشود که دمای مرکزی بدن پایین میآید و بدن وارد حالت هشدار میشود.
بیشتربدانید:عوارض افت ناگهانی دما بدن کوهنوردان
محیط سرد
یکی از علت افت دمای بدن، قرار گرفتن طولانی در هوای سرد است؛ اما چیزی که خیلیها نمیدانند این است که باد و رطوبت میتوانند خطر را چند برابر کنند. باد، گرمای سطح پوست را سریعتر میبرد و رطوبت هم باعث میشود بدن گرما را با سرعت بیشتری از دست بدهد. حتی در دمایی که خیلی هم پایین نیست، اگر فرد لباس کافی نداشته باشد، مدت طولانی بیرون بماند یا بدنش خیس شود، امکان افت دما وجود دارد.
خیس شدن لباس و تماس با آب سرد
لباس خیس مثل یک پلِ انتقال گرما عمل میکند و بدن را خیلی سریع سرد میکند. افت دمای بدن در این حالت میتواند خیلی سریعتر از چیزی که تصور میکنیم اتفاق بیفتد؛ مخصوصاً اگر فرد بعد از خیس شدن در معرض باد باشد. این موضوع در باران، برف، شنا در آب سرد، افتادن در آب، یا حتی عرق کردن شدید و بعد قرار گرفتن در هوای سرد دیده میشود.
گرسنگی و کمبود انرژی
بدن برای تولید گرما سوخت میخواهد. اگر فرد مدت زیادی غذا نخورده باشد، رژیم بسیار محدود داشته باشد، دچار سوءتغذیه باشد یا به هر دلیل ذخایر انرژی بدنش پایین آمده باشد، توان تولید گرما کم میشود. در این حالت، حتی سرماهای معمولی هم میتواند باعث افت دمای بدن شود، چون بدن دیگر قدرت دفاع کافی ندارد.
بیماریها و مشکلات داخلی
گاهی افت دمای بدن اصلاً از بیرون شروع نمیشود؛ از داخل بدن شروع میشود. بعضی بیماریها میتوانند تنظیم دمای بدن را به هم بزنند یا تولید گرما را کاهش دهند، اگر کسی بدون دلیل واضح مثلاً بدون قرار گرفتن در سرما دچار علائم افت دما شود، بررسی علتهای داخلی خیلی مهم است.
- کمکاری تیروئید
- افت شدید قند خون
- عفونتهای شدید
- مشکلات قلبی یا شوک
- نارسایی کلیه یا کبد
بیشتربخوانید:سرمازدگی در کوهستان؛ علل، علائم و درمان آن
اختلالات مغز و سیستم عصبی
تنظیم دمای بدن بیشتر تحت کنترل مغز است. اگر این بخش یا سیستم عصبی آسیب ببیند، بدن ممکن است نتواند درست دما را تنظیم کند. این حالت ممکن است در:
- سکته مغزی
- ضربه مغزی
- بعضی بیماریهای عصبی
- کاهش سطح هوشیاری طولانی
دیده شود. در این شرایط، فرد حتی اگر در جای خیلی سرد نباشد هم ممکن است افت دما پیدا کند.
درمان افت دمای بدن چگونه انجام میشود؟
درمان افت دمای بدن به شدت افت دما، وضعیت عمومی فرد و علت زمینهای بستگی دارد. در موارد خفیف میتوان با اقدامات ساده در خانه وضعیت را کنترل کرد، اما در موارد متوسط و شدید، مداخله پزشکی فوری ضروری است. نکته مهم این است که گرمکردن بدن باید تدریجی و اصولی انجام شود، چون گرمسازی اشتباه میتواند خطرناک باشد.
درمان خانگی
در موارد که خفیف افت دمای بدن که فرد هوشیار است، لرز دارد و علائم شدید ندارد، میتوان درمان را در خانه شروع کرد. قرار دادن فرد در محیط گرم، تعویض لباسهای خیس با لباس خشک، استفاده از پتو و نوشیدنیهای گرم (غیرالکلی) کمککننده است. بهتر است فرد در حالت استراحت باشد و انرژی بدنش صرف تولید گرما شود. در این مرحله، بدن معمولاً با لرز و افزایش سوختوساز بهتدریج دما را بالا میآورد. اگر علائم طی مدت کوتاهی بهتر نشود، باید حتماً به پزشک مراجعه کرد.
اقدامات پزشکی
در افت دمای بدن متوسط تا شدید، درمان خانگی کافی نیست و فرد باید فوراً تحت مراقبت پزشکی قرار بگیرد. این شرایط ممکن است دمای بدن آنقدر پایین باشد که خطر اختلال ضربان قلب، افت فشار یا کاهش سطح هوشیاری وجود داشته باشد. در مراکز درمانی از روشهایی مثل گرمسازی فعال، سرم گرم، اکسیژن گرمشده و پایش مداوم علائم حیاتی استفاده میشود. در موارد شدید، بیمار ممکن است نیاز به بستری در بخش مراقبتهای ویژه داشته باشد. هرگونه تأخیر در مراجعه میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
گرمسازی محیط
گرم کردن بدن باید آهسته و کنترلشده انجام شود. گرمسازی ناگهانی، مخصوصاً با آب داغ یا گرمای مستقیم شدید، میتواند باعث افت ناگهانی فشار خون یا اختلال قلبی شود. بهترین کار این است که ابتدا مرکز بدن قفسه سینه و شکم گرم شود و بعد به اندامها پرداخته شود. استفاده از پتو، کیسه آب ولرم (نه داغ) و محیط گرم امن توصیه میشود. ماساژ شدید اندامهای سرد یا قرار دادن مستقیم دست و پا در آب داغ کار درستی نیست.
در مجموع، افت دمای بدن یا هیپوترمی یک وضعیت جدی و گاه خطرناک است که نباید نادیده گرفته شود. کاهش دمای مرکزی بدن به کمتر از ۳۵ درجه سانتیگراد میتواند عملکرد طبیعی اندامهای حیاتی را مختل کند و در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، عوارض جبرانناپذیری بههمراه داشته باشد. آگاهی از علائم اولیه، شناخت عوامل خطر و اقدام سریع در مواجهه با افت دمای بدن، نقش مهمی در پیشگیری از پیامدهای شدید این وضعیت دارد. مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم هشداردهنده، بهترین راه برای حفظ سلامت و جلوگیری از پیشرفت این عارضه است.
نتیجهگیری
در مجموع، افت دمای بدن یا هیپوترمی یک وضعیت جدی و گاه خطرناک است که نباید نادیده گرفته شود. کاهش دمای مرکزی بدن به کمتر از ۳۵ درجه سانتیگراد میتواند عملکرد طبیعی اندامهای حیاتی را مختل کند و در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، عوارض جبرانناپذیری بههمراه داشته باشد. آگاهی از علائم اولیه، شناخت عوامل خطر و اقدام سریع در مواجهه با افت دمای بدن، نقش مهمی در پیشگیری از پیامدهای شدید این وضعیت دارد. مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم هشداردهنده، بهترین راه برای حفظ سلامت و جلوگیری از پیشرفت این عارضه است.