گرمازدگی یکی از اختلالات شایع فصلهای گرم سال است که در اثر افزایش بیش از حد دمای بدن به دنبال قرار گرفتن طولانی مدت در معرض گرما و رطوبت بالا رخ میدهد. دکتر حمید مساعدیان، از متخصصان برجسته، با سابقهای درخشان در ارائه خدمات تخصصی در آسیبهای ورزشی، شناخته میشود. آشنایی با علائم، روشهای پیشگیری و اقدامات اولیه در مواجهه با گرمازدگی، به ویژه برای افراد سالمند، کودکان، ورزشکاران و کارگران فضای باز، اهمیت بسیاری دارد.
علائم و نشانههای گرمازدگی
گرمازدگی، با مجموعهای از علائم جسمی و رفتاری همراه است که به دلیل ناتوانی بدن در دفع حرارت اضافی بروز میکند. از مهمترین نشانههای اولیه میتوان به تعریق شدید، احساس ضعف، سردرد، سرگیجه و تهوع اشاره کرد. پوست فرد، داغ، قرمز و خشک میشود. مخصوصا در موارد شدیدتر که تعریق متوقف میشود.
افزایش ضربان قلب، تنفس سریع، گرفتگی عضلات، و تاری دید، از دیگر علائمی هستند که باید جدی گرفته شود. در مراحل پیشرفتهتر، فرد دچار اختلال هوشیاری، بیحالی شدید، گیجی یا حتی بیهوشی میشود که در این حالت، گرمازدگی یک وضعیت اورژانسی تلقی میشود و نیاز به مراقبت پزشکی فوری دارد. توجه سریع به این علائم و انجام اقدامات اولیه، از بروز عوارض خطرناک جلوگیری میکند.
درباره تغذیه ورزشی بیشتر بخوانید.
عوامل موثر در گرمازدگی هنگام کوهنوردی
کوهنوردی در فصول گرم یا در مناطق با تابش شدید آفتاب، خطر گرمازدگی را به شدت افزایش میدهد. یکی از اصلیترین عوامل، فعالیت بدنی شدید در ارتفاعات و هوای گرم است که موجب افزایش تولید حرارت در بدن میشود. در صورتی که این گرما به درستی دفع نشود، بدن دچار اختلال در تنظیم دمای داخلی میشود. کم آبی در کوهنوردی، یکی دیگر از دلایل اصلی گرمازدگی در کوهنوردان است، زیرا تعریق زیاد در حین صعود، بدون جایگزینی مناسب آب و الکترولیتها، منجر به اختلال در عملکرد سیستمهای حیاتی بدن میگردد.
همچنین، پوشیدن لباس و کفش کوهنوردی نامناسب یا غیر تنفس پذیر که مانع تبخیر عرق میشود، خطر افزایش دمای بدن را بیشتر میکند. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض نور مستقیم خورشید، به ویژه در مسیرهای بدون سایه، و عدم استراحت کافی بین مسیرها، از دیگر عوامل تشدید کننده هستند. علاوه بر این، کوهنوردانی که سابقه بیماریهای قلبی، فشار خون، یا دیابت دارند یا از داروهای خاصی استفاده میکنند، بیش از دیگران در معرض خطر گرمازدگی قرار دارند. آمادگی جسمانی ناکافی، تغذیه نامناسب قبل از صعود، و بیتوجهی به علائم اولیه هشدار دهنده، شرایط را بحرانی میکند.
روشهای پیشگیری از گرمازدگی در کوهنوردی
پیشگیری از گرمازدگی در کوهنوردی نیازمند آمادگی مناسب، مدیریت صحیح فعالیت بدنی و توجه به شرایط محیطی است. در درجه اول، نوشیدن منظم آب و مایعات دارای الکترولیت در طول مسیر اهمیت بالایی دارد، چرا که تعریق زیاد در ارتفاعات موجب از دست رفتن آب و نمک بدن میشود. کوهنوردان باید قبل از احساس تشنگی اقدام به نوشیدن آب کنند و از مصرف نوشیدنیهای شیرین یا کافئیندار خودداری نمایند. استفاده از لباسهای سبک، تنفس پذیر و رنگ روشن، کمک میکند حرارت بدن بهتر تخلیه شود و از تجمع گرما در لباس جلوگیری شود.
از دیگر اقدامات مهم میتوان به شروع کوهنوردی در ساعات خنکتر روز مثل اوایل صبح، برنامهریزی برای استراحتهای منظم در نقاط سایهدار و اجتناب از فشار بیش از حد به بدن اشاره کرد. به علاوه، استفاده از کلاه، عینک آفتابی و ضد آفتاب برای محافظت در برابر تابش مستقیم نور خورشید توصیه میشود. کوهنوردان باید همواره به علائم اولیه گرمازدگی مثل سرگیجه، تهوع، ضعف و سردرد توجه کرده و در صورت مشاهده این نشانهها، فورا استراحت کنند، خنک شوند و مایعات بنوشند. داشتن همراه و آگاهی از کمکهای اولیه در مواجهه با گرمازدگی، بخش مهمی از ایمنی در مسیرهای کوهستانی به شمار میآید.
اقدامات فوری در مواجهه با گرمازدگی در کوهنوردی
در صورت بروز علائم گرمازدگی در حین کوهنوردی، باید بلافاصله اقدامات اولیه برای جلوگیری از پیشرفت وضعیت انجام شود. اولین اقدام، متوقف کردن فعالیت بدنی و انتقال فرد به محلی سایه دار، خنک و دارای تهویه مناسب است. در این مرحله، فرد باید در حالتی نیمه نشسته یا درازکش قرار گیرد تا بدنش آرام شود.
لباسهای اضافه یا تنگ باید باز یا در صورت امکان خارج شوند تا تهویه بهتری انجام شود و حرارت بدن کاهش یابد. سپس، با استفاده از پارچه مرطوب، آب خنک یا کمپرس سرد میتوان دمای پوست را پایین آورد. البته باید از قرار دادن یخ مستقیم روی پوست خودداری کرد.
در صورتی که فرد هوشیار است، باید آب خنک یا محلولهای حاوی الکترولیت به تدریج نوشیده شود تا کم آبی بدن جبران گردد. اگر فرد دچار تهوع شدید، بیهوشی، تشنج یا افت فشار خون شده باشد، بلافاصله باید با اورژانس تماس گرفته شود یا برای دریافت کمک پزشکی به پایین کوه منتقل گردد.
سخن آخر
گرمازدگی، یکی از جدیترین خطراتی است که فعالیتهای کوهنوردی را به خطر میاندازد. مخصوصا در روزهای گرم و آفتابی که احتمال بروز آن بیشتر میشود. آگاهی از علائم هشدار دهنده، رعایت نکات پیشگیرانه و آمادگی برای انجام اقدامات فوری، نقشی تعیین کننده در حفظ سلامت و ایمنی کوهنوردان دارد. نباید فراموش کرد که پیشگیری همیشه آسانتر و کمهزینهتر از درمان است.